علاوه بر اين ، استحكام امور به حسب تحققش مراتبى دارد ، بعضى از امور شرايط تحققش موجود است ، و بعضىها ناقص است ، و احتمال دارد كه در شب قدر بعضى از مراتب احكام تقدير بشود ، و بعضى ديگرش به وقت ديگر موكول گردد ، اما آنچه از روايات بر مىآيد و به زودى رواياتش از نظر خواننده خواهد گذشت با اين وجه سازگار نيست . * ( « وَما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ » ) * اين جمله كنايه است از جلالت قدر آن شب و عظمت منزلتش ، چون با اينكه ممكن بود در نوبت دوم ضمير ليلة القدر را بياورد ، خود آن را تكرار كرد . واضحتر بگويم ، با اينكه مىتوانست بفرمايد : « و ما ادريك ما هى ، هى خير من الف شهر » براى بار دوم و بار سوم خود كلمه را آورد و فرمود : * ( « وَما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » ) * . * ( « لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ » ) * اين جمله به طور اجمال آنچه را كه در جمله * ( « وَما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ » ) * بدان اشاره شده بود ، يعنى عظمت آن شب را بيان مىكند ، و مىفرمايد : بدين جهت گفتيم آن شب مقامى ارجمند دارد كه از هزار شب بهتر است . و منظور از بهتر بودنش از هزار شب به طورى كه مفسرين تفسير كرده‌اند بهتر بودنش از حيث فضيلت عبادت است ، و مناسب با غرض قرآن هم همين معنا است ، چون همه عنايت قرآن در اين است كه مردم را به سوى خدا نزديك ، و به وسيله عبادت زنده كند ، و زنده دارى آن شب با عبادت بهتر است از عبادت هزار شب . و ممكن است همين معنا را از آيه سوره دخان نيز استفاده كرد ، چون در آنجا شب قدر را پر بركت خوانده ، و فرموده : « إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ » « 1 » . البته در اين ميان معناى ديگرى نيز هست ، كه ان شاء اللَّه در بحث روايتى آينده خواهد آمد . * ( « تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » ) * كلمه « تنزل » در اصل تتنزل بوده ، و ظاهرا مراد از روح آن روحى است كه از عالم امر است و خداى تعالى در باره اش فرموده : « قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي » « 2 » ، و اذن در هر چيز به معناى رخصت دادن در آن است ، و يا به عبارت ديگر اعلام اين معنا است كه مانعى از اين كار نيست .

--> ( 1 ) ما آن را در شب مباركى نازل كرديم . سوره دخان ، آيه 3 . ( 2 ) بگو روح از امر پروردگار من است . سوره اسراء ، آيه 85 .